Sun Temple

Sun Temple Modhera

The Sun temple of Modhera is an exemplary model of art and architecture of the 11th century of western India under the patronage of the Solanki dynasty. Apart from being a rare Sun temple in Western India, comparable magnitude and splendor as that of Konark in the eastern India, it typifies the development of the western style of architecture as exhibited in the western silpa texts of the early medieval period. The style which is also known as Solanki style was to influence the development of temple architecture in the neighboring regions also. The monument is declared as CPM vide Gazette Notification no. Act No. LXXI of 1951, dated 28.11.1951 and this monument are also included in the tentative list of UNESCO, World Heritage monument in the year 2023.

The Sun temple of Modhera occupies a pre-eminent position among temples and other architectural products of the medieval period in the western geo-cultural regions. As in rest of India, architecture of mediaeval period in the Gujarat region also saw the culmination of the architectural efforts of previous periods. During this period, the Gujarat style of architecture is represented by the monuments of the Solanki dynasty, which revealed a definitive maturity. The Sun temple of Modhera is the earliest of such temples which set trends in architectural and decorative details, proportions and interrelationship of different structures representing Solanki style at its best. Thus, the temple occupies a unique position in the art millieu of the western region during early medieval period.

The Sun Temple, Modhera, is located on the left bank of the river Pushpavati, a tributary of river Rupan in Becharaji Taluka of Mehsana District.The literal meaning of Modhera is "Mound of the dead". Modhera is sometimes called Mundera, the original settlement of the Modha Brahmans. The Jain Acharya Hemchandra was of the Modha Parentage.

During the Reign of Solanki King Bhimdev I (1022-1063 AD), the famous Sun Temple was constructed. H. Cousens found stone with "Vikrama Samvat 1083", which correspondence to 1022-1063 AD, the famous Sun Temple was constructed. H. Cousens found stone inscribed with "Vikrama Samvat 1083", which corresponds to 1026-1027 AD, the date of erection of temple. The place where this temple was built is mentioned in the Skanda Purana as Bhaskara kshetra.

The temple consists of a shrine proper (garbhagriha), a hall (gadhamandapa), an outer hall or assembly hall (sabhamandapa or rangamandapa), and a sacred pool (kunda) which is now called Ramakunda. The sabhamandapa does not form part of the main body but it is a distinct structure placed a little away in front of the shrine proper. The shrine proper and the sabhamandapa are built on a paved platform.

• Shrine proper

On plan the shrine forms a rectangle with the projection on eastern and western sides and two projections each on the northern and southern sides. It measures 15.78 m by 7.83 m This is almost equally divided into 'garbhagriha' and 'gudhamandapa'. The four outer corners of the temple are broken by recesses and projections, where the main corner 'karna' is more strongly pronounced than both the side ones 'pratiratha'. On the eastern side of the shrine several steps lead upto a small porch. Though this porch the only entrance of the temple is reached. The pair of pillars separates a narrow vestibule-'mukhamandapa' from the main hall - gudhamandapa eight pillars arranged in an octagon form the central domed chamber, over the gudhamandapa. This is separated from the garbhagriha by a row of four pillars, which form a small antechamber -antarala with a slightly raised floor in front of the cella entrance. The garbhagriha is 3.35 m square inside and has a pradaksinamarga formed by a passage between its own walls and the outer walls of the temple. From inside, the shrine walls are severely plain. The doorway is however sculptured with figures or Surya seated in panels and surrounded by dancers and On the elevation, the temple is divided into three basic parts- pitha, mandovara and sikhara (which is not preserved). The base or pitha has first square member called 'bhata' or 'upanah' which is repeated twice. Over this is a cymarecta moulding, padma or padmaka in form of an inverted lotus leaf. Next is a fillet or an astragal with a sharp edge between two deep recesses, called in Sanskrit as 'antarita' followed by a band, patta, of kirtimukhas having a thin mouldings called chhajah along its lower edge. Next follows another chajjah separated by a neck alinga, over which is a broad band carved with men in various attitudes called 'narathara'. Here the basement moulding ends.

The wall moulding called mandovara, begin with a 'kumbha', a pitcher, with a broad undecorated band on its lower part, but itself ornamented with a row of oval discs. Over this is "kalasa. This is surmounted with a broad band, decorated with chaitya-windows, called "kevala". Next is a similar projection called manche and separated by a thin fillet is the paneled face of the wall called 'jangha'. This is decorated with figures of gods, the arrangement being such that figures of Surya are more prominently placed than those of the others. Besides there are smaller panels containing dancers etc. Surya figures have been sculptured in the niches round the pradaksinamarga, as well as outside in three niches in each side of the three windows of the shrine wall. Surya is shown in these sculptures as standing, with two arms, bearing lotuses and driven by seven horses. Over every triangular pediment consisting of chaitya-window called Udgam'. The moulding above this consisting of projecting bands of chaitya-window and kirtimukha is called malakval. Over this is topmost member of mandovara, the principle comice called chhajli. The wall was crowned with the sikhara, of which no remains are left to judge the shape

• Sabhamandapa

Plan of the open pillared hall, the sabhamandapa is derived from a square. The hall has entrances at its four sides, i.e. on its western, southern, eastern and northern sides. From the present entrance four parallelly running pairs of pillars lead towards the centre of the hall, forming an octagon, which supports the central dome. Externally the mandapa is most beautifully decorated. Each of the four sides is into a series of mouldings. The pitha or adhisthana is smaller than that of the shrine. The padma, in this case is more richly decorated than the shrine. The wall mouldings are different. There is a band, separated above the narathara, filled with panels of gods, dancers, etc and is known as rajasena. Over this is the wall proper decorated with large vertical panels of gods and goddesses and slabs of stone with floral design. This moulding is called 'vedi' and is said to correspond to the jangha of the mandovara. The cornice above this is called asinot and supports a member called kaksasana which slopes outside and on the inner slope forms a bench-rest asana which runs round the interior of the hall. Over this was the roof in the shape of a stepped pyramid. The interior of this roof was formed by a ceiling, rising in tiers, which rests on pillars arranged in an octagon. The pillars of the hall are of two kinds - short, resting on the wall, and supporting the roof and pillars with tall columns which rise directly from the floor. First kind of pillars have a square shaft for about half of its height, then comes the vase, after which the shaft becomes octagonal and is surmounted with a capital. In the second kind of pillars the shaft rests on a square of octagonal base. This is called *kumbhi'. Each of its faces is adorned with a triangular ornament or a niched-god. On the walls, small flat ceilings and lintels of the sabhamandapa are depicted scenes from the Ramayana.

• Torana

At the temple site two gateways are found in situ and fragments of a third one lying about. The first one stands between the tank and the dancing hall and the second one is placed on the north-eastern corner of the site near to the slope leading down to the river bed. The 'kirtitorana' a triumphant arch, which stands in the front of sabhamandapa, only has the pillars while the pediment and the rorana have disappeared. The mouldings and decorations of these are similar to those of the sabhamandapa and the pillars through the kirritorana, a flight of stairs lead to the 'kunda' now called Ramakunda.

• Kunda

In front of the temple is the large scared pool or 'kunda' for ablutions comprising a sheet of water contained within a rectangular arrangement of platforms and terraces interspaced with shrines of various sizes and shapes. Small pyramidal stairways which are arranged in staggered rows, lead from one terrace to the other. On the small landings of each of these stairways there is a very low semicircular step (archachandra). Framed niches with images are found also on the faces of the stairways of the second terrace. The western side of the tank is flanked with flight of steps and permit access to the dancing hall. The shrines are all facing the tank. They consist of a square cella (garbhagriha) and tower (sikhara). At the four comers of the upper terrace small detached shrines are erected.

• Sculptural Features

Sculptures of noteworthy iconography are found at the temple primarily of the panels of the large figural frieze (angha) on the window balustrades (vedika), on the entrance doorframe, on the cella doorframe, and here and there in the inner walls. The utmost life-sized figures in the central niches or the panels belong to three groups of deities: the Adityas, the Lokapalas, and the Devis. The twelve Adityas are arranged around the western part of the cella. Except for only a few differences these figures are identical with one another and their iconography corresponds exactly to that of Surya. They stand in samabhanga position upon a pedestal of seven prancing horses. Between the boot-tips of the eities the charioteer Aruna is found holding reins in one hand and raising the other hand above his head. The attributes of the Adityas are full blown lotuses. The ten Lokapalas are placed in the main comers (karmas) of the temple and in the deep niches of the northern and southern walls. Of the ten deities nine are Lokapalas, being the established group of eight (Indra, Agni, Yama, Nirrti, Varuna, Vayu, Kubera, Isana) and at surplus Indra. The tenth figure represents an iconographically interesting, deity who has three heads, three arms and three legs. The twelve Devils are grouped around the eastern part of the temple that is around the assembly hall. All of them stand in tribhanga on a lotus pedestal, which often is flanked by human figures. In the other niches and corners occur figures of Siva and Vishnu, in various forms, Nagas, etc.

Sun temple is located at Modhera village of Mehsana district, Gujarat. The Sun temple of Modhera is an exemplary model of art and architecture of the 11th century of western India under the patronage of the Solanki dynasty. Due to its national importance, it has high footfall of vistors.

• The major conservation works since Independence

The major conservation work was started in early sixties. At that time the temple was in dilapidated condition. This eleventh century sandstone temple is badly affected by the salt-laden wind, the severe climatic effects and the earthquake. The salt laden winds blowing across are so severe that the many of the architectural pieces, especially the Surya images on the southern and south-western wall, have undergone heavy weathering; as a result they have lost their original well-defined contours. Some of them have become pitted and honey combed to such an extent that they look disfigured. The sculptures on other sides of the wall too have undergone the same process of weathering, but to a lesser extent. The decay of the stone is further exacerbated by the thermal action as the climatic conditions are severe. The earthquakes of severe magnitude, especially of the early part of this century, have dealt death blow to the temple resulting in the dismemberment of many architectural member from the original position. Such was the state of preservation of the temple when Archaeological Survey of India, embarked upon phase-wise programmes on the restoration of the monument. The Surya kund too has been affected. The steps of the tank were highly weathered/many of them have sunk and the miniature shrines were also in similar position.

The ASI commenced its restoratation work, albeit on a small scale in 1957-58. The Surya kund in front of the temple had suffered heavy damaged owing to the sinking of the flight of steps and the numerous miniature shrines standing over them the sunken steps were removed and reset in position on a concrete-bedding and some of miniatures shrines were rendered watertight by grouting, pointing and rebuilding of the bulged portions, In course of the removal of the heavy stone from the roof of the Nrityamandapa of the main temple it was observed that during the repairs carried out in the past loose lintels and brackets had been heaped up in a haphazard manner on the roof. They were carefully removed and the architectural on the core consolidated by grouting and plugging hollows, The plinth of the torana standing in the north-east corner of the main shrine was fully exposed to view by the excavation of the adjoining area and a slope was provided to drain off water from area. A shed to house the loose sculptures is being constructed. Further the loose stone slabs lying over the brick platform around the temple were salvaged and reset in lime-concrete mortar over a lime-concrete cushion in the south-east corner of the Nrityamandapa and the damaged lintels of the doors of the garbha-griha and sabhamandape and other decayed and broken architectural members were replaced. The unsightly iron beams of the sabha-mandapa were removed. An apron was provided around the temple and the entire protected area was fenced.

After that the decayed pillars, capitals, brackets etc. were removed and new ones duly dressed and carved to fix them in their original position. The Sabha-mandapa and the Nrityamandapa were provided with freshly carved ornamental stones and the missing domes and ceilings were restored as per the original. Similarly, ornamental Kakshasana stones, wherever missing and damaged were provided and the Nrityamandapa is to be provided with new stone chajja in place of fallen down chajja stones. Further, the bulged ashlar stone masonry was dismantled and reset. The missing stone masonry of the torana was provided with newly dressed and carved stone as per the original molding.

The south-eastern part of the outer platform of the temple was partly missing, though traces of the same could be seen, while the same exists at northern side. The missing platform produced an eyesore, otherwise to the magnificent visual effect of the temple complex. There were also on proper staircases for the access to the temple, Stone for restoration of the missing outer plinth and steps procured, dressed and carved following the existing pattern of the monument, two courses of ashlar stone masonry of outer plinth has already been restored as per original.

• Basic amenities

For the safety of the visitors, wooden barricades has been provided around the Surya Kund and to protect sculptures from human vandalism, barricades has also been provided around the main temple, ramp and wheel chair has been provided for the specially abled person in the monuments, drinking water, toilet facility has also been available at the monuments.

• Sculptural Shed

There is a Sculptural shed within the premises of the monument, which houses nearly 300 numbers of sculptures and architectural fragments found in and around the monuments.

मोढेरा का सूर्य मंदिर 11वीं शताब्दी की कला और वास्तुकला का एक उत्कृष्ट उदाहरण है, जो पश्चिमी भारत में सोलंकी वंश के संरक्षण में निर्मित हुआ था। पश्चिमी भारत में यह एक दुर्लभ सूर्य मंदिर होने के अलावा, पूर्वी भारत के कोणार्क मंदिर के समान भव्य है। यह मंदिर प्रारंभिक मध्ययुगीन काल के पश्चिमी शिल्प ग्रंथों में वर्णित वास्तुकला की पश्चिमी शैली के विकास को दर्शाता है। सोलंकी शैली के नाम से प्रसिद्ध इस शैली ने आस-पास के क्षेत्रों में मंदिर वास्तुकला के विकास को प्रभावित किया। इस स्मारक को दिनाँक २८.११.१९५१ को राजपत्र अधिसूचना संख्या LXXI, १९५१ के अधिनियम के माध्यम से केन्द्रीय संरक्षित स्मारक घोषित किया गया था। इस स्मारक को २०२३ में यूनेस्को की विश्व धरोहर स्मारक की अस्थायी सूची में भी शामिल किया गया है। मोढेरा का सूर्य मंदिर पश्चिमी भू-सांस्कृतिक क्षेत्रों में मध्यकालीन मंदिरों और अन्य स्थापत्य उत्पादों के बीच एक अग्रणी स्थान रखता है। भारत के अन्य हिस्सों की तरह, गुजरात क्षेत्र में भी मध्यकाल की वास्तुकला ने पिछली अवधियों के वास्तुशिल्प प्रयासों की पराकाष्ठा देखी है। इस अवधि के दौरान, गुजरात की वास्तुकला शैली सोलंकी राजवंश के स्मारकों द्वारा दर्शायी जाती है। मोढेरा का सूर्य मंदिर ऐसे मंदिरों में प्रारंभिक है, जिसने वास्तुकला और सजावटी विवरण, अनुपात और विभिन्न संरचनाओं के अंतर्संबंधों में जो विशेषताएँ स्थापित की , वे सोलंकी शैली को अपने सर्वश्रेष्ठ रूप में प्रस्तुत करते हैं। इस प्रकार, यह मंदिर प्रारंभिक मध्यकाल के दौरान पश्चिमी क्षेत्र की कला के प्रातिवेश में एक अद्वितीय स्थान रखता है। सूर्य मंदिर, मोढेरा, मेहसाणा जिले के बेचराजी तालुका में पुष्पावती नदी के बाएं किनारे पर स्थित है, जो रूपाण नदी की एक सहायक धारा है। मोढेरा का शाब्दिक अर्थ है "मृतकों का टीला"। मोढेरा को कभी-कभी मुंडेरा भी कहा जाता है, जो मोध ब्राह्मणों का मूल निवास स्थान है। जैन आचार्य हेमचंद्र का संबंध मोध वंश से था। सोलंकी राजा भीमदेव प्रथम (१०२२-१०६३ ईस्वी) के शासनकाल के दौरान, प्रसिद्ध सूर्य मंदिर का निर्माण किया गया था। एच. कौसेंस को "विक्रम संवत १०८३" उत्कीर्णित एक पत्थर मिला, यह १०२६-१०२७ ईस्वी से संबंधित है, जो मंदिर के निर्माण की तिथि भी है। इस मंदिर का निर्माण जिस स्थान पर हुआ था, उसका उल्लेख स्कंद पुराण में भास्कर क्षेत्र के रूप में किया गया है। यह मंदिर एक गर्भगृह, एक गढ़मंडप, एक सभा मंडप (या रंगमंडप), तथा एक पवित्र कुंड (जिसे अब रामकुंड कहा जाता है) से मिलकर बना है। सभा मंडप मुख्य मंदिर का हिस्सा नहीं है, बल्कि गर्भगृह से थोड़ी दूरी पर सामने स्थित एक अलग संरचना है। गर्भगृह और सभा मंडप एक पक्के चबूतरे पर बने हैं। गर्भगृह मंदिर की योजना आयताकार है, जिसमें पूर्वी एवं पश्चिमी किनारों पर एक-एक उभार और उत्तरी एवं दक्षिणी किनारों पर दो-दो उभार हैं । इसका आकार १५.७८ मीटर X ७.८३ मीटर है। यह लगभग समान रूप से 'गर्भगृह' और 'गढ़मंडप' में विभाजित है। मंदिर के चारों कोनों पर उभार और गहराइयाँ हैं, जिनमें मुख्य कोना (कर्ण) अन्य की तुलना में अधिक प्रमुख है। गर्भगृह के पूर्वी किनारे पर बनी सीढ़ियाँ एक छोटे से द्वार तक जाती हैं जो कि मंदिर का एकमात्र प्रवेश द्वार है। एक आठ स्तंभों द्वारा निर्मित अष्टकोणीय गुंबद, गूढ़मंडप के ऊपर स्थित है। गूढ़मंडप और गर्भगृह के बीच चार स्तंभों की एक पंक्ति है जो एक छोटा अग्रकक्ष (अंतराल) बनाती है। गर्भगृह का आकार अंदर से ३.३५ वर्ग मीटर है और इसके चारों ओर प्रदक्षिणा पथ है। अंदर से, गर्भगृह की दीवारें साधारण हैं। जबकि द्वार पर सूर्य की मूर्तियाँ नर्तक-नर्तकियों के साथ उकेरी गई हैं। मंदिर का ऊर्ध्वाधर विभाजन तीन भागों में है — पीठ, मण्डोवरा और शिखर (जो अब शेष नहीं है) | नींव या पीठ में पहला चकोर हिस्सा हैं जिसे 'भाटा' या 'उपानह' कहते हैं, जिसे दो बार दोहराया गया है। इसके ऊपर एक मुड़ी हुई बनावट हैं, जिसे उल्टे कमल के पत्ते के रूप में पद्म या पद्मक कहते है। इसके बाद तीक्ष्ण किनारों वाला एक अलंकरण आता है, जिसे संस्कृत में 'अंतरिता' कहते है। इसके बाद एक पट्टी है, जिस पर कीर्तिमुख बने हैं, जिसके नीचले किनारे पर 'छज्जह' नामक पतली बनावट है। इसके बाद एक और छज्जह आता है, जिसे 'आलिंग' नामक एक गर्दन द्वारा अलग किया जाता है, उसके ऊपर एक चौड़ी पट्टी होती है, जिस पर विभिन्न मुद्राओं में पुरुषों की आकृतियों को उकेरा गया है, इसे 'नरथारा' कहा जाता है। यहाँ नींव की बनावट समाप्त होती है। मंडोवर नामक दीवार की बनावट एक 'कुंभ' , यानी एक घड़े से शुरू होती है। इसका निचला हिस्सा एक चौड़ी सामान्य पट्टी से बना है, लेकिन इसे गोल तश्तरियों की एक पंक्ति से अलंकृत किया गया है। इसके ऊपर "कलश" है एवं उसके ऊपर एक चौड़ी पट्टी है, जिसे "केवला" कहा जाता है, और यह चैत्य जैसे खिड़कियों से सजी हुई है। इसके बाद इसी प्रकार का एक और उभरा हिस्सा है जिसे ‘मांच’ कहते हैं, और इसे पतली रेखा (फिलेट) द्वारा अलग किया गया है। इसके ऊपर दीवार का पैनलयुक्त भाग होता है जिसे ‘जंघा’ कहते हैं । जंघा देवताओं की मूर्तियों से सुसज्जित है परंतु सूर्य की मूर्तियाँ अधिक प्रमुखता से दर्शायी गई हैं। प्रदक्षिणा मार्ग के चारों ओर के छोटे हिस्सों (ताखों) में, साथ ही गर्भगृह की दीवार की तीन खिड़कियों के प्रत्येक कक्ष के हर तरफ तीन छोटे हिस्सों के बाहर भी सूर्य की आकृतियाँ उकेरी गई हैं। इन मूर्तियों में सूर्य को दो भुजाओं से युक्त, कमल धारण किए हुए और सात घोड़ों द्वारा खींचे जाने वाले रथ पर खड़े हुए दर्शाया गया है। हर त्रिकोणीय भाग के ऊपर एक चैत्य-खिड़की होती है जिसे 'उद्गम' कहा जाता है। इसके ऊपर की बनावट जिसमें चैत्य-खिड़की और कीर्तिमुख की प्रक्षेपित पट्टियाँ होती हैं, उसे 'मालकवल' कहा जाता है। इसके ऊपर मंडोवर का शीर्षस्थ हिस्सा 'छाजली' स्थित है। दीवार के ऊपर शिखर था, जिसके आकार का अंदाजा लगाने के लिए कोई अवशेष नहीं बचा है। सभामंडप

सभामंडप एक खुला, स्तंभों से बना हुआ चौकोर कक्ष है। इस कक्ष में चारों दिशाओं — पूर्व, पश्चिम, उत्तर और दक्षिण — में दरवाजे बने हैं। अंदर की ओर, प्रवेश द्वार से लेकर बीच तक चार जोड़ी (कुल आठ) समानांतर स्तंभ हैं। ये स्तंभ बीच में एक अष्टकोण बनाते हैं, जो ऊपर स्थित केंद्रीय गुंबद को सहारा देता है। मंडप का बाहरी हिस्सा बहुत सुंदर नक्काशी से सजाया गया है। हर दिशा में पत्थर पर बारीक रूपांकन और मूर्तियाँ बनी हैं। इसका आधार (पीठ या अधिष्ठान) गर्भगृह की तुलना में छोटा है, लेकिन नीचे का कमल के आकार वाला भाग (पद्म) ज्यादा सुंदर सजाया गया है। दीवारों पर कई परतों में नक्काशी की गई है। नीचे वाले हिस्से में देवताओं और नर्तकों के छोटे-छोटे चित्र हैं — इसे राजसेना कहा जाता है। इसके ऊपर बड़े पैनलों में देवी-देवताओं की मूर्तियाँ और फूलों की आकृतियाँ बनी हैं। इस भाग को वेदी कहा जाता है। दीवार के ऊपर एक पत्थर की पट्टी है जिसे आसिनोत कहा जाता है। ऊपर की छत सीढ़ीनुमा पिरामिड जैसी दिखाई देती है। अंदर से यह छत कई स्तरों में विभाजित है और बीच के अष्टकोण पर टिके स्तंभों से सहारा लेती है। सभामंडप के स्तंभ दो प्रकार के हैं, छोटे स्तंभ – ये दीवारों से जुड़े होते हैं और छत को संभालते हैं। लंबे स्तंभ – ये सीधे फर्श से ऊपर उठते हैं। इनके नीचे का चौकोर या अष्टकोणीय आधार कुंभि कहलाता है, जिस पर सुंदर आकृतियाँ या देवताओं की मूर्तियाँ बनी होती हैं। मंडप की दीवारों, छतों और चौखट पर रामायण की कहानियों के दृश्य उकेरे गए हैं। यह जगह कला, मूर्तिकला और स्थापत्य का सुंदर उदाहरण है, जो देखने आने वाले हर व्यक्ति को आकर्षित करती है। तोरण मंदिर परिसर में दो तोरण (प्रवेश द्वार) अपनी मूल जगह पर मौजूद हैं और तीसरे तोरण के कुछ टुकड़े इधर-उधर बिखरे हुए मिले हैं। पहला तोरण मंदिर के तालाब (कुंड) और नृत्य मंडप के बीच स्थित है। दूसरा तोरण स्थल के उत्तर-पूर्वी कोने में है, जहाँ से रास्ता नदी के तल की ओर नीचे जाता है। कीर्तितोरण , जिसे विजय द्वार भी कहा जाता है। सभामंडप के सामने बना हुआ था। अब इसमें केवल स्तंभ बचे हैं, जबकि ऊपर का शिखर और मेहराब नष्ट हो चुके हैं। तोरण की नक्काशी और सजावट सभामंडप जैसी ही सुंदर है। कीर्तितोरण के स्तंभों से होकर एक सीढ़ीदार रास्ता नीचे की ओर जाता है, जो अब रामकुंड के नाम से जाना जाता है। सरल शब्दों में कहा जाए तो — ये तोरण मंदिर परिसर के भव्य प्रवेश द्वार हैं, जो न केवल वास्तुकला की सुंदरता दिखाते हैं, बल्कि मंदिर तक पहुँचने के मार्ग को भी शानदार ढंग से प्रस्तुत करते हैं। कुंड मंदिर के सामने एक बड़ा पवित्र जलाशय या कुंड स्थित है, जहाँ स्नान और शुद्धिकरण के लिए जल भरा रहता था। यह कुंड आयताकार आकार में बना है और इसके चारों ओर पत्थर की चौकियाँ, सीढ़ियाँ और अलग-अलग आकार के छोटे मंदिर बने हुए हैं। कुंड की सीढ़ियाँ पिरामिड के आकार की हैं और उन्हें इस तरह बनाया गया है कि वे एक छत से दूसरी छत तक जाती हैं। प्रत्येक सीढ़ी के बीच के छोटे चबूतरा पर एक अर्धवृत्ताकार नीची सीढ़ी होती है, जिसे अर्धचंद्र कहा जाता है। दूसरी छत की सीढ़ियों की दीवारों पर छोटे-छोटे कोनेदार कोष्ठ बने हैं, जिनमें देवताओं की मूर्तियाँ स्थापित हैं। कुंड के पश्चिमी भाग में चौड़ी सीढ़ियाँ बनी हैं, जो ऊपर नृत्य मंडप की ओर ले जाती हैं। सभी छोटे मंदिर कुंड की ओर मुख किए हुए हैं। इन मंदिरों में एक चौकोर गर्भगृह और उसके ऊपर एक छोटा शिखर है। ऊपरी छत के चारों कोनों पर चार छोटे स्वतंत्र मंदिर बनाए गए हैं।

मूर्तिकला की विशेषताएँ मोढेरा के सूर्य मंदिर में बनी मूर्तियाँ अपनी कलात्मकता और धार्मिक महत्व के लिए प्रसिद्ध हैं। ये मूर्तियाँ मुख्यतः मंदिर की दीवारों, झरोखों, प्रवेश द्वारों, गर्भगृह के दरवाजे, और आंतरिक दीवारों पर उकेरी गई हैं। इन मूर्तियों को मुख्य रूप से तीन समूहों में बाँटा जा सकता है — आदित्य, लोकपाल, और देवियाँ। मंदिर के पश्चिमी भाग में बारह आदित्य देवताओं की मूर्तियाँ बनी हैं। ये सभी सूर्य देव की समान आकृति में हैं — वे सात घोड़ों वाले रथ के ऊपर समभंग मुद्रा (सीधी खड़ी अवस्था) में खड़े हैं। रथ के आगे सारथी अरुण दिखाई देते हैं, जो एक हाथ में लगाम पकड़े हुए हैं और दूसरा हाथ ऊपर उठाए हुए हैं। आदित्य देव अपने हाथों में पूर्ण खिले हुए कमल धारण किए हुए हैं। मंदिर के प्रमुख कोनों और उत्तरी-दक्षिणी दीवारों के गहरे हिस्सों में दस लोकपालों की मूर्तियाँ हैं। इनमें से आठ प्रसिद्ध लोकपाल (इंद्र, अग्नि, यम, नैऋति, वरुण, वायु, कुबेर और ईशान) के साथ एक अतिरिक्त इंद्र की मूर्ति है। दसवीं मूर्ति अद्भुत हैं — उसके तीन सिर, तीन हाथ और तीन पैर हैं, जो उसे विशेष बनाती है।मंदिर के पूर्वी भाग, यानी सभा मंडप के चारों ओर, बारह देवियों की मूर्तियाँ हैं। ये त्रिभंग मुद्रा (तीन मोड़ों वाली सुंदर मुद्रा) में खड़ी हैं और कमल के आसन पर स्थित हैं। इनके दोनों ओर अक्सर मानव आकृतियाँ भी उकेरी गई हैं।इसके अलावा, मंदिर की दीवारों और कोनों पर भगवान शिव, विष्णु और नाग देवताओं की विभिन्न रूपों में मूर्तियाँ भी दिखाई देती हैं। स्वतंत्रता के बाद के प्रमुख संरक्षण कार्य मुख्य संरक्षण कार्यों की शुरुआत साठ के दशक की शुरुआत में हुई। उस समय मंदिर जीर्ण-शीर्ण अवस्था में था। ग्यारहवीं शताब्दी में बलुआ पत्थर से निर्मित यह मंदिर लवण युक्त हवाओं, कठोर जलवायु प्रभावों और भूकंपों से अत्यधिक प्रभावित हुआ था। लवणयुक्त हवाएँ इतनी तीव्र थीं कि मंदिर की दक्षिणी और दक्षिण-पश्चिमी दीवारों पर स्थित सूर्य की मूर्तियाँ बुरी तरह क्षतिग्रस्त हो गई थीं। इन मूर्तियों की मूल सुंदरता और स्पष्ट आकृतियाँ लगभग समाप्त हो गई थीं। कुछ मूर्तियाँ इतनी अधिक छिद्रित और क्षरित हो गई थीं कि वे विकृत प्रतीत होती थीं। अन्य दिशाओं की दीवारों की मूर्तियाँ भी क्षरण की इसी प्रक्रिया से गुज़रीं, लेकिन अपेक्षाकृत कम स्तर पर। पत्थर का क्षय जलवायु की तीव्रता के कारण होने वाली तापीय क्रिया से और भी बढ़ गया था। इस शताब्दी के प्रारंभिक वर्षों में आए भूकंपों ने मंदिर को गहरी क्षति पहुँचाई, जिससे कई स्थापत्य खंड अपने मूल स्थान से विस्थापित हो गए। इसी अवस्था में जब भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण ने इस स्मारक के संरक्षण और पुनर्स्थापन का चरणबद्ध कार्यक्रम आरंभ किया। सूर्य कुंड भी प्रभावित हुआ था — इसकी सीढ़ियाँ अत्यधिक क्षरित हो गई थीं, कई धँस गई थीं और उन पर स्थित लघु मंदिर भी इसी अवस्था में थे। पुरातत्व विभाग ने १९५७-५८ में छोटे पैमाने पर पुनर्स्थापन कार्य प्रारंभ किया। सूर्य कुंड की क्षतिग्रस्त सीढ़ियों और उन पर बने लघु मंदिरों को हटाकर कंक्रीट की परत पर पुनः स्थापित किया गया। कुछ लघु मंदिरों को ग्राउटिंग, पॉइंटिंग और उभरे हुए भागों की मरम्मत द्वारा जलरोधक बनाया गया। मुख्य मंदिर के नृत्यमंडप की छत से भारी पत्थर हटाते समय यह पाया गया कि पूर्व में की गई मरम्मत के दौरान ढीली चौखटें और कोष्ठक अव्यवस्थित रूप से रखी गई थीं। इन्हें सावधानीपूर्वक हटाया गया और कोर संरचना को ग्राउटिंग एवं रिक्त स्थानों को भरकर मजबूत किया गया। मुख्य गर्भगृह के उत्तर-पूर्व कोने में स्थित तोरण के अधिष्ठान को आसपास की खुदाई कर पूर्ण रूप से उजागर किया गया और वर्षा जल निकास हेतु ढाल बनाई गई। विखंडित मूर्तियों को रखने के लिए एक शेड का निर्माण किया गया। इसके अलावा, मंदिर के चारों ओर बिखरी हुई पत्थर की शिलापट्ट को एकत्र कर चूने की कंक्रीट गारे पर पुनः स्थापित किया गया। गर्भगृह और सभा-मंडप के द्वारों की क्षतिग्रस्त चौखटों और अन्य टूटे स्थापत्य खंडों को बदल दिया गया। सभा-मंडप में लगी क्षरित लोहे की बीमों को हटा दिया गया। मंदिर के चारों ओर एक आँगन बनाया गया और संपूर्ण संरक्षित क्षेत्र को घेराबंदी दी गई। इसके बाद क्षतिग्रस्त स्तंभों, शीर्ष भागों, ब्रैकेट आदि को हटाकर नए पत्थरों को मूल आकार में तराशकर उनकी जगह लगाया गया। सभा-मंडप और नृत्यमंडप को नये सजावटी पत्थरों से सुसज्जित किया गया और गुम हुए गुंबदों तथा छतों को मूल रूप में पुनर्निर्मित किया गया। इसी प्रकार जहाँ-जहाँ कक्षासन पत्थर (बैठक की चौखटें) गायब या क्षतिग्रस्त थीं, वहाँ नई पत्थर की चौखटें लगाई गईं। नृत्यमंडप को गिरे हुए छज्जे के स्थान पर नया छज्जा प्रदान किया गया। उभरी हुई पत्थर की दीवारों को हटाकर पुनः मूल ढंग से जमाया गया। तोरण की गुम हुई पत्थर की दीवारों को भी मूल डिज़ाइन के अनुसार नए तराशे पत्थरों से पुनर्निर्मित किया गया। मंदिर के दक्षिण-पूर्वी भाग का बाहरी मंच आंशिक रूप से गायब था, हालांकि उसके कुछ निशान अब भी दिखाई देते थे, जबकि उत्तरी दिशा में मंच सुरक्षित था। मंच का यह अभाव मंदिर परिसर की भव्यता पर प्रतिकूल प्रभाव डाल रहा था। मंदिर तक पहुँचने के लिए उचित सीढ़ियाँ भी नहीं थीं। अतः गुम हुई बाहरी वेदी और सीढ़ियों के लिए पत्थर मूल नमूने के अनुसार मँगवाए, तराशे और लगाए गए। बाहरी वेदी की दो परतें मूल डिज़ाइन के अनुरूप पुनर्स्थापित की गईं। मूलभूत सुविधाएँ पर्यटकों की सुरक्षा के लिए सूर्य कुंड के चारों ओर लकड़ी की आड़ लगाई गई हैं। मूर्तियों को मानवजनित क्षति से बचाने के लिए मुख्य मंदिर के चारों ओर भी आड़ लगाई गई हैं। विशेष रूप से सक्षम व्यक्तियों के लिए रैंप और व्हीलचेयर की सुविधा उपलब्ध कराई गई है। स्मारक परिसर में पेयजल और शौचालय की सुविधाएँ भी उपलब्ध हैं। मूर्तिशाला स्मारक परिसर के भीतर एक मूर्तिशाला स्थित है, जिसमें लगभग ३०० मूर्तियाँ और स्थापत्य खंड संरक्षित हैं। ये मूर्तियाँ और खंड स्मारक के भीतर तथा उसके आसपास के क्षेत्रों से प्राप्त किए गए हैं।

• Dhaky, M. A. 1963. "The Date of the Dancing Hall of The Sun Temple, Modhera". (Journal of Asiatic Society of Bombay, Asiatic Society of Bombay).
• James Burgess and Henry Cousens, 1903. “The Architectural Antiquities of Northern Gujarat, More Especially of the Districts Included in the Baroda State”, (London).
• Kirit Mankodi, 2015. “Modhera”Gd, (Archaeological Survey of India, New Delhi). Book
• Kirit Mankodi, 2022. "To What God Shall We Render Homage in the Temple at Modhera"(Franco-Indian Research Pvt. Ltd, Mumbai).
• Wibke Lobo, 1982 “The Sun-Temple at Modhera” (Munich).

Photo Gallery

PDF Documents

The public is hereby informed that for carrying out repair or renovation of buildings or structures in prohibited area or construction or reconstruction or repair or renovation in the regulated area of any Centrally Protected Monuments of Vadodara Circle, Vadodara the permission of Competent Authority/National Monuments Authority is highly essential. All the Centrally protected monuments are governed by the “The Ancient Monuments and Archaeological Sites and Remains (Amendment and validation) Act, 2010. This Act is an amendment to the Ancient Monuments and Archaeological Sites and Remains Act, 1958 (and Rules 1959 therein).

Every area, extending to a distance of 100m in all directions from the protected area or protected monument is declared as prohibited area. If necessary the central government may, on the recommendation of the Authority (i.e. National Monument Authority) specify an area more than 100m to be prohibited area on the basis of classification of any protected monument or protected area.

• Every area, 200m in all directions from the limit of prohibited area of every ancient monument and archaeological sites and remains, declared as of national importance shall be Regulated area.
• Construction of any public or any other nature is prohibited in the area of the protected monument and protected area.
• Permission from the Competent Authority is essential for carrying out repair or renovation of buildings or structures in prohibited area which were pre-existed before 16 June, 1992.
• For carrying out construction or reconstruction or repair or renovation in the regulated area, the owner of a building or land is required to obtain permission from the Competent Authority. Whoever raises, on or after 23rd Jan, 2010, any construction in the regulated area without the previous permission of the competent authority or in the contravention of the permission granted by the competent authority, shall be punishable with imprisonment not exceeding two years or with fine which may extend to rupees one lakh or with both.
• The Government of India by Gazette Notification has declared the Commissioner, Vadodara as Competent Authority for granting permission/forwarding No Objection Certificate application in respect of centrally protected monuments/sites under ASI Vadodara Circle.

THANKS-

• For keeping the monument clean.
• For help, in maintaining the natural environment monument.
• For help, in preventing and avoiding any kind of destruction of monument by anyone and report any such matter concerned staff.
• For help in creating cultural awareness among the masses
• For help in maintaining the sanctity of the monuments.
• For not littering or spoiling the monument.

મોઢેરા સૂર્ય મંદિર

મોઢેરાનું સૂર્ય મંદિર ૧૧મી શતાબ્દીની કલા અને સ્થાપત્યનું એક ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ છે, જે પશ્ચિમ ભારતમાં સોલંકી વંશના સંરક્ષણ હેઠળ નિર્મિત થયું હતું. પશ્ચિમ ભારતનું આ દુર્લભ સૂર્ય મંદિર પૂર્વી ભારતના કોણાર્ક મંદિર જેવું જ ભવ્ય છે. આ મંદિર પ્રારંભિક મધ્યયુગીન કાળના શિલ્પ ગ્રંથોમાં વર્ણવેલ સ્થાપત્યની પશ્ચિમી શૈલીના વિકાસને દર્શાવે છે. સોલંકી શૈલી તરીકે પ્રસિદ્ધ આ શૈલીએ આસપાસના વિસ્તારોમાં મંદિર સ્થાપત્યના વિકાસને પ્રભાવિત કર્યો. આ સ્મારકને તારીખ ૨૮.૧૧.૧૯૫૧ના રોજ રાજપત્ર સૂચના સંખ્યા LXXI, ઈ.સ. ૧૯૫૧ ના અધિનિયમ દ્વારા કેન્દ્રીય સંરક્ષિત સ્મારક જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું. આ સ્મારકને ૨૦૨૩ માં યુનેસ્કોની વિશ્વ ધરોહર સ્મારકની અસ્થાયી યાદીમાં પણ સામેલ કરવામાં આવ્યું છે. મોઢેરાનું સૂર્ય મંદિર પશ્ચિમી ભૂ-સાંસ્કૃતિક ક્ષેત્રોમાં મધ્યકાલીન મંદિરો અને અન્ય સ્થાપત્ય નિર્મિતિઓ વચ્ચે એક અગ્રણી સ્થાન ધરાવે છે. ભારતના અન્ય ભાગોની જેમ, ગુજરાત ક્ષેત્રમાં પણ મધ્યયુગીન સ્થાપત્યએ અગાઉના સમયગાળાના સ્થાપત્ય પ્રયાસોની પરાકાષ્ઠા જોઈ છે. આ કાળ દરમિયાન, ગુજરાતની સ્થાપત્ય શૈલી સોલંકી રાજવંશના સ્મારકો દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે. મોઢેરાનું સૂર્ય મંદિર આ શૈલીના પ્રારંભિક તબક્કામાં બનેલું એવું મંદિર છે, જ્યાં સ્થાપત્ય, બારીક કોતરણી, પ્રમાણબદ્ધ રચનાઓ અને વિવિધ સંરચનાઓનું મિલન દેખાય છે,જે સોલંકી સ્થાપત્યશૈલીને તેના સર્વશ્રેષ્ઠ સ્વરૂપમાં પ્રસ્તુત કરે છે. આ પ્રકારે, આ મંદિર પ્રારંભિક મધ્યકાળ દરમિયાન પશ્ચિમ ક્ષેત્રની કલાના પરિદ્રશ્યમાં એક અદ્વિતીય સ્થાન ધરાવે છે.

મોઢેરાનું સૂર્ય મંદિર, મહેસાણા જિલ્લાના બેચરાજી તાલુકામાં પુષ્પાવતી નદીના ડાબા કિનારા પર સ્થિત છે, જે રૂપેણ નદીની એક સહાયક ધારા છે. મોઢેરાનો શાબ્દિક અર્થ છે "મૃતકોનો ટીંબો". મોઢેરાને ક્યારેક મુંડેરા પણ કહેવામાં આવે છે, જે મોઢ બ્રાહ્મણોનું મૂળ નિવાસસ્થાન છે. જૈન આચાર્ય હેમચંદ્ર મોઢ વંશના હતા.

સોલંકી રાજા ભીમદેવ પ્રથમ (ઇ.સ. ૧૦૨૨-૧૦૬૩ ) ના શાસનકાળ દરમિયાન, પ્રસિદ્ધ સૂર્ય મંદિરનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. હેનરી કઝિન્સને મળેલા પથ્થર પર "વિક્રમ સંવત ૧૦૮૩" એટલે કે ઇ.સ. ૧૦૨૬-૨૭ લખેલું હતું,જે આ મંદિરના નિર્માણનો કાળ છે. આ મંદિરનું નિર્માણ જે સ્થાન પર થયું હતું, તેનો ઉલ્લેખ સ્કંદ પુરાણમાં ભાસ્કર ક્ષેત્ર તરીકે કરવામાં આવ્યો છે. આ મંદિર એક ગર્ભગૃહ, એક ગૂઢમંડપ, એક સભામંડપ (અથવા રંગમંડપ), તથા એક કુંડ (જેને હવે રામકુંડ કહેવામાં આવે છે) થી મળીને બનેલું છે. સભામંડપ મુખ્ય મંદિરનો ભાગ નથી, પરંતુ ગર્ભગૃહથી થોડા અંતરે સામે સ્થિત એક અલગ સંરચના છે. ગર્ભગૃહ અને સભામંડપ એક પાકા અધિષ્ઠાન પર બનેલા છે.

ગર્ભગૃહ

મંદિરની યોજના લંબચોરસ છે, જેમાં પૂર્વીય તેમજ પશ્ચિમી કિનારા પર એક-એક ઉપકક્ષ અને ઉત્તરીય તેમજ દક્ષિણી કિનારા પર બબ્બે ઉપકક્ષ છે. તેનું કદ ૧૫.૭૮ મીટર x ૭.૮૩ મીટર છે. તે લગભગ સમાન રીતે 'ગર્ભગૃહ' અને 'ગૂઢમંડપ'માં વિભાજિત છે. મંદિરના ચારે ખૂણા પર ઉભાર અને ઊંડાણ છે, જેમાં મુખ્ય ખૂણો (કર્ણ) અન્યની તુલનામાં વધુ સ્પષ્ટ છે. ગર્ભગૃહના પૂર્વી કિનારા પર બનેલી સીડીઓ એક નાના દ્વાર સુધી જાય છે,જે મંદિરનું એકમાત્ર પ્રવેશદ્વાર છે. બે સ્તંભ મુખમંડપ અને ગૂઢમંડપને વિભક્ત કરે છે. આઠ સ્તંભો દ્વારા નિર્મિત એક અષ્ટકોણીય ગુંબજ, ગૂઢમંડપની ઉપર સ્થિત છે. ગૂઢમંડપ અને ગર્ભગૃહની વચ્ચે ચાર સ્તંભોની એક પંક્તિ છે,જે એક નાનો અંતરાલ બનાવે છે. ગર્ભગૃહનું કદ અંદરથી ૩.૩૫ ચોરસ મીટર છે,અને તેની ચારે બાજુ પ્રદક્ષિણા પથ છે. અંદરથી, ગર્ભગૃહની દીવાલો સાધારણ છે. જ્યારે દ્વાર પર સૂર્યની મૂર્તિઓ નર્તક-નર્તકીઓ સાથે કોતરેલી છે. મંદિરનું ઊર્ધ્વ વિભાજન ત્રણ ભાગમાં છે- પીઠ, મંડોવર અને શિખર (જે હવે શેષ નથી). પાયા અથવા પીઠમાં પહેલો ચોરસ ભાગ છે,જેને 'ભાટા' અથવા 'ઉપાનહ' કહે છે, જેને બે વાર દોહરાવવામાં આવ્યો છે. તેની ઉપર એક વળેલી બનાવટ છે, જે ઊંધા કમળના પાંદડાના સ્વરૂપમાં છે, જેને પદ્મ કે પદ્મક કહે છે. ત્યારબાદ તીક્ષ્ણ કિનારીઓ વાળું એક અલંકરણ આવે છે, જેને સંસ્કૃતમાં 'અંતરિત' કહે છે. ત્યારબાદ એક પટ્ટી છે, જેના પર કીર્તિમુખ બનેલા છે, જેના નીચલા કિનારા પર 'છજ્જા' નામની પાતળી બનાવટ છે. ત્યારબાદ બીજું એક છજ્જા આવે છે, જેને 'આલિંગ' દ્વારા અલગ કરવામાં આવે છે, તેની ઉપર એક પહોળી પટ્ટી હોય છે, જેના પર વિભિન્ન મુદ્રાઓમાં પુરુષોની આકૃતિઓને કોતરવામાં આવી છે, તેને 'નરથર' કહેવામાં આવે છે. અહીં પાયાની બનાવટ સમાપ્ત થાય છે. મંડોવર નામની દીવાલની બનાવટ એક 'કુંભ', એટલે કે એક ઘડાથી શરૂ થાય છે. તેનો નીચલો ભાગ એક પહોળી સાધારણ પટ્ટીથી બનેલો છે, પરંતુ તેને ગોળ રકાબીઓની એક પંક્તિથી અલંકૃત કરવામાં આવ્યો છે. તેની ઉપર "કલશ" છે, અને તેની ઉપર એક પહોળી પટ્ટી છે, જેને "કેવલા" કહેવામાં આવે છે, અને તે ચૈત્ય જેવી બારીઓથી સજાવવામાં આવી છે. ત્યારબાદ આ જ પ્રકારનો એક બીજો ઉભરેલો ભાગ છે, જેને 'માંચ' કહે છે, અને તેને પાતળી રેખા (ફિલેટ) દ્વારા અલગ કરવામાં આવ્યો છે. તેની ઉપર દીવાલ છે, જેને 'જંઘા' કહે છે. જંઘા દેવતાઓની મૂર્તિઓથી સુસજ્જિત છે, જેમાં સૂર્યની મૂર્તિઓ વધુ પ્રમુખતાથી દર્શાવવામાં આવી છે. પ્રદક્ષિણા માર્ગની ચારે બાજુના નાના ગોખલાઓમાં, તેમજ ગર્ભગૃહની દીવાલની ત્રણ બારીઓના પ્રત્યેક કક્ષની દરેક બાજુએ ત્રણ નાના ગોખલાઓની બહાર પણ સૂર્યની આકૃતિઓ કોતરેલી છે. આ મૂર્તિઓમાં સૂર્યને બે ભુજાઓ વાળા, કમળ ધારણ કરેલા અને સાત ઘોડાઓ દ્વારા ખેંચવામાં આવતા રથ પર ઉભેલા દર્શાવવામાં આવ્યા છે. દરેક ત્રિકોણીય ભાગની ઉપર એક ચૈત્ય-બારી હોય છે, જેને 'ઉદ્‌ગમ' કહેવામાં આવે છે. તેની ઉપરની બનાવટ જેમાં ચૈત્ય-બારી અને કીર્તિમુખની પ્રક્ષેપિત પટ્ટીઓ હોય છે, તેને 'માલકવલ' કહેવામાં આવે છે. તેની ઉપર મંડોવરનો શીર્ષસ્થ ભાગ 'છાજલી' સ્થિત છે. દીવાલની ઉપર શિખર હતું, જેના કદનો અંદાજ લગાવવા માટે કોઈ અવશેષ બચ્યા નથી.

સભામંડપ

સભામંડપ એક ખુલ્લો, સ્તંભોથી બનેલો ચોરસ કક્ષ છે. આ કક્ષમાં ચારે દિશાઓ- પૂર્વ, પશ્ચિમ, ઉત્તર અને દક્ષિણ - માં દરવાજા બનેલા છે. અંદરની તરફ, પ્રવેશદ્વારથી લઈને વચ્ચે સુધી ચાર જોડી (કુલ આઠ) સમાંતર સ્તંભો છે. આ સ્તંભો વચ્ચે એક અષ્ટકોણ બનાવે છે, જે ઉપર સ્થિત કેન્દ્રીય ગુંબજને ટેકો આપે છે. મંડપનો બાહ્ય ભાગ ખૂબ સુંદર કોતરણીથી સજાવવામાં આવ્યો છે. દરેક દિશામાં પથ્થર પર બારીક રૂપાંકન અને મૂર્તિઓ બનેલી છે. તેનો આધાર (પીઠ અથવા અધિષ્ઠાન) ગર્ભગૃહની તુલનામાં નાનો છે, પરંતુ નીચેનો કમળના આકારવાળો ભાગ (પદ્મ) વધુ સુંદર સજાવવામાં આવ્યો છે. દીવાલો પર અનેક પડોમાં કોતરણી કરવામાં આવી છે. નીચેના ભાગમાં દેવતાઓ અને નર્તકોના નાના-નાના શિલ્પ છે, તેને રાજસેના કહેવામાં આવે છે. તેની ઉપર મોટા પેનલોમાં દેવી-દેવતાઓની મૂર્તિઓ અને ફૂલોની આકૃતિઓ બનેલી છે. આ ભાગને વેદી કહેવામાં આવે છે. દીવાલની ઉપર એક પથ્થરની પટ્ટી છે, જેને આસિનોત કહેવામાં આવે છે. તેની ઉપર બનેલી રચનાને અભિનોત કહેવામાં આવે છે,જે બાહ્ય ભાગથી નમેલી છે, અને અંદરથી મંડપની ત્રણે બાજુ બેસવા માટે કક્ષાસન બનાવે છે. ઉપરની છત સીડીદાર પિરામિડ જેવી દેખાય છે. અંદરથી આ છત અનેક સ્તરોમાં વિભાજિત છે, અને વચ્ચેના અષ્ટકોણ પર ટકેલા સ્તંભોથી ટેકો લે છે. સભામંડપના સ્તંભો બે પ્રકારના છે, નાના સ્તંભ - આ દીવાલો સાથે જોડાયેલા હોય છે, અને છતને સંભાળે છે. લાંબા સ્તંભ- આ સીધા ભોંયતળિયેથી ઉપર ઉઠે છે. પ્રથમ પ્રકારના સ્તંભનો નીચલો અડધો ભાગ ચોરસ છે, જેના પછી કુંભ છે, તથા ઉપરના ભાગમાં સ્તંભ અષ્ટકોણીય છે, જેના સૌથી ઉપરના ભાગમાં સ્તંભશીર્ષ બનેલું છે. બીજા પ્રકારના સ્તંભ અષ્ટકોણીય છે, જે કુંભિ કહેવાય છે, જેના પર સુંદર આકૃતિઓ કે દેવતાઓની મૂર્તિઓ બનેલી છે. મંડપની દીવાલો, છત અને ચોકઠ પર રામાયણની વાર્તાઓના દ્રશ્યો કોતરેલા છે. આ જગ્યા કલા, મૂર્તિકલા અને સ્થાપત્યનું સુંદર ઉદાહરણ છે, જે જોવા આવનાર દરેક વ્યક્તિને આકર્ષે છે.

તોરણ

મંદિર પરિસરમાં બે તોરણ (પ્રવેશદ્વાર) પોતાની મૂળ જગ્યાએ હાજર છે, અને ત્રીજા તોરણના કેટલાક ટુકડા અહીં-તહીં વેરવિખેર મળ્યા છે. પહેલું તોરણ મંદિરના તળાવ (કુંડ) અને નૃત્ય મંડપની વચ્ચે સ્થિત છે. બીજું તોરણ સ્થળના ઉત્તર-પૂર્વી ખૂણામાં છે, જ્યાંથી રસ્તો નદીના તળ તરફ નીચે જાય છે. કીર્તિતોરણ, જેને વિજય દ્વાર પણ કહેવામાં આવે છે, સભામંડપની સામે બનેલું હતું. હવે તેમાં માત્ર સ્તંભો બચ્યા છે, જ્યારે ઉપરનું શિખર અને મહેરાબ નષ્ટ થઈ ગયા છે. તોરણની કોતરણી અને સજાવટ સભામંડપ જેવી જ સુંદર છે. કીર્તિતોરણના સ્તંભોમાંથી થઈને એક સીડીદાર રસ્તો નીચે કુંડ તરફ જાય છે, જે હવે રામકુંડના નામે ઓળખાય છે. સરળ શબ્દોમાં કહેવામાં આવે તો આ તોરણ મંદિર પરિસરના ભવ્ય પ્રવેશદ્વાર છે, જે ન માત્ર સ્થાપત્યની સુંદરતા દર્શાવે છે, પરંતુ મંદિર સુધી પહોંચવાના માર્ગને પણ શાનદાર રીતે પ્રસ્તુત કરે છે.

કુંડ

મંદિરની સામે એક પવિત્ર જળાશય કે કુંડ સ્થિત છે, જ્યાં સ્નાન અને શુદ્ધિકરણ માટે જળ ભરેલું રહેતું હતું. આ કુંડ લંબચોરસ આકારમાં બનેલો છે, અને તેની ચારે બાજુ પથ્થરની ચોકીઓ, સીડીઓ અને અલગ-અલગ આકારના નાના મંદિરો બનેલા છે. કુંડની સીડીઓ પિરામિડ આકારની છે અને તેમને એવી રીતે બનાવવામાં આવી છે કે તેઓ એક સ્તરથી બીજા સ્તર સુધી જાય છે. પ્રત્યેક સીડીના વચ્ચેના નાના ચબૂતરા પર એક અર્ધવર્તુળાકાર નીચી સીડી હોય છે, જેને અર્ધચંદ્ર કહેવામાં આવે છે. બીજી છતની સીડીઓની દીવાલો પર નાના-નાના ખૂણાવાળા કોષ્ટ બનેલા છે, જેમાં દેવતાઓની મૂર્તિઓ સ્થાપિત છે. કુંડના પશ્ચિમ ભાગમાં પહોળી સીડીઓ બનેલી છે, જે ઉપર નૃત્ય મંડપ તરફ લઈ જાય છે. બધા નાના મંદિરો કુંડ તરફ મુખ રાખેલા છે. આ મંદિરોમાં એક ચોરસ ગર્ભગૃહ અને તેની ઉપર એક નાનું શિખર છે, ઉપરના સ્તરના ચારે ખૂણા પર ચાર નાના સ્વતંત્ર મંદિરો બનાવવામાં આવ્યા છે.

મૂર્તિકલાની વિશેષતાઓ

મોઢેરાના સૂર્ય મંદિરમાં બનેલી મૂર્તિઓ પોતાની કલાત્મકતા અને ધાર્મિક મહત્વ માટે પ્રસિદ્ધ છે. આ મૂર્તિઓ મુખ્યત્વે મંદિરની દીવાલો, ઝરૂખા, પ્રવેશદ્વારો, ગર્ભગૃહના દરવાજા, અને આંતરિક દીવાલો પર કોતરેલી છે. આ મૂર્તિઓને મુખ્યત્વે ત્રણ જૂથોમાં વહેંચી શકાય છે: આદિત્ય, લોકપાલ, અને દેવીઓ. મંદિરના પશ્ચિમ ભાગમાં બાર આદિત્ય દેવતાઓની મૂર્તિઓ બનેલી છે. આ બધી સૂર્ય દેવની સમાન આકૃતિમાં છે - તેઓ સાત ઘોડાવાળા રથની ઉપર સમભંગ મુદ્રામાં (સીધી ઉભેલી અવસ્થામાં) ઉભેલા છે. રથની આગળ સારથિ અરુણ દેખાય છે, જે એક હાથમાં લગામ પકડીને છે અને બીજો હાથ ઉપર ઉઠાવીને છે. આદિત્ય દેવ પોતાના હાથમાં પૂર્ણ ખીલેલા કમળ ધારણ કરેલા છે. મંદિરના પ્રમુખ ખૂણાઓ અને ઉત્તર-દક્ષિણી દીવાલોના ઊંડા ભાગોમાં દસ લોકપાલોની મૂર્તિઓ છે. આમાંથી આઠ પ્રસિદ્ધ લોકપાલ (ઇન્દ્ર, અગ્નિ, યમ, નૈઋતિ, વરુણ, વાયુ, કુબેર અને ઈશાન) ની સાથે એક વધારાની ઇન્દ્રની મૂર્તિ છે. દસમી મૂર્તિ અદ્ભુત છે- તેને ત્રણ માથા, ત્રણ હાથ અને ત્રણ પગ છે, જે તેને વિશેષ બનાવે છે. મંદિરના પૂર્વી ભાગ, એટલે કે સભામંડપની ચારે બાજુ, બાર દેવીઓની મૂર્તિઓ છે. આ ત્રિભંગ મુદ્રા (ત્રણ વળાંકો વાળી સુંદર મુદ્રા) જે કમળના આસન પર ઉભી છે. એમની બંને તરફ અવારનવાર માનવ આકૃતિઓ પણ કોતરવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત, મંદિરની દીવાલો અને ખૂણાઓ પર ભગવાન શિવ, વિષ્ણુ અને નાગ દેવતાઓની વિભિન્ન રૂપોમાં મૂર્તિઓ પણ દેખાય છે.

સ્વતંત્રતા પછીના પ્રમુખ સંરક્ષણ કાર્યો

મંદિરના સંરક્ષણ કાર્યોની શરૂઆત ઈ.સ. ૧૯૬૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં થઈ. તે સમયે મંદિર જીર્ણ-શીર્ણ અવસ્થામાં હતું. અગિયારમી શતાબ્દીમાં રેતાળ પથ્થરથી નિર્મિત આ મંદિર ક્ષારયુક્ત પવનો, કઠોર આબોહવાના પ્રભાવો અને ભૂકંપોથી અત્યંત પ્રભાવિત થયું હતું. ક્ષારયુક્ત પવનો એટલા તીવ્ર હતા કે મંદિરની દક્ષિણી અને દક્ષિણ-પશ્ચિમી દીવાલો પર સ્થિત સૂર્યની મૂર્તિઓ ખરાબ રીતે ક્ષતિગ્રસ્ત થઈ ગઈ હતી. આ મૂર્તિઓની મૂળ સુંદરતા અને સ્પષ્ટ આકૃતિઓ લગભગ સમાપ્ત થઈ ગઈ હતી. કેટલીક મૂર્તિઓ એટલી વધુ છિદ્રિત અને ક્ષરિત થઈ ગઈ હતી કે તે વિકૃત પ્રતીત થતી હતી. અન્ય દિશાઓની દીવાલોની મૂર્તિઓ પણ ક્ષરણની આ જ પ્રક્રિયામાંથી પસાર થઈ, પરંતુ સાપેક્ષ રીતે ઓછા સ્તર પર. પથ્થરનો ક્ષય આબોહવાની તીવ્રતાને કારણે થતી તાપીય ક્રિયાથી વધુ વધી ગયો હતો. આ શતાબ્દીના પ્રારંભિક વર્ષોમાં આવેલા ભૂકંપોએ મંદિરને ઊંડી ક્ષતિ પહોંચાડી, જેનાથી અનેક સ્થાપત્ય ખંડો પોતાના મૂળ સ્થાનથી વિસ્થાપિત થઈ ગયા. આ અવસ્થામાં જ જ્યારે ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણે આ સ્મારકના સંરક્ષણ અને પુનઃસ્થાપનનો તબક્કાવાર કાર્યક્રમ આરંભ કર્યો. સૂર્ય કુંડ પણ પ્રભાવિત થયો હતો તેની સીડીઓ અત્યંત ક્ષરિત થઈ ગઈ હતી, અનેક ધસી ગઈ હતી અને તેના પર સ્થિત લઘુ મંદિરો પણ આ જ અવસ્થામાં હતા.

પુરાતત્વ વિભાગે ઈ.સ. ૧૯૫૭-૫૮માં નાના પાયે પુનઃસ્થાપન કાર્ય પ્રારંભ કર્યું. સૂર્ય કુંડની ક્ષતિગ્રસ્ત સીડીઓ અને તેના પર બનેલા લઘુ મંદિરોને હટાવીને કોંક્રિટના સ્તર પર પુનઃ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા. કેટલાક લઘુ મંદિરોને ગ્રાઉટિંગ, પોઈન્ટિંગ અને ઉભરેલા ભાગોની મરામત દ્વારા જલરોધક બનાવવામાં આવ્યા. મુખ્ય મંદિરના નૃત્યમંડપની છત પરથી ભારે પથ્થરો હટાવતી વખતે એ જાણવા મળ્યું કે ભૂતકાળમાં કરવામાં આવેલી મરામત દરમિયાન ઢીલા ચોકઠાં અને કૌંસ અવ્યવસ્થિત રીતે રાખવામાં આવ્યા હતા. આને સાવચેતીપૂર્વક હટાવવામાં આવ્યા અને મુખ્ય સંરચનાને ગ્રાઉટિંગ તેમજ ખાલી જગ્યાઓ ભરીને મજબૂત કરવામાં આવી.

મુખ્ય ગર્ભગૃહના ઉત્તર-પૂર્વ ખૂણામાં સ્થિત તોરણના અધિષ્ઠાનને આસપાસની ખોદકામ કરી પૂર્ણ રૂપથી ઉજાગર કરવામાં આવ્યું અને વર્ષા જળ નિકાસ માટે ઢાળ બનાવવામાં આવ્યો. વિખંડિત મૂર્તિઓને રાખવા માટે એક શેડનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું. આ ઉપરાંત, મંદિરની ચારે બાજુ વેરવિખેર પડેલા પથ્થરના શિલાપટ્ટોને એકત્ર કરી ચૂનાના કોંક્રિટ ગારા પર પુનઃ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા. ગર્ભગૃહ અને સભામંડપના દ્વારોની ક્ષતિગ્રસ્ત ચોકઠાઓ અને અન્ય તૂટેલા સ્થાપત્ય ખંડોને બદલી દેવામાં આવ્યા. સભામંડપમાં લાગેલી ક્ષરિત લોખંડની બીમોને હટાવી દેવામાં આવી. મંદિરની ચારે બાજુ એક આંગણું બનાવવામાં આવ્યું અને સંપૂર્ણ સંરક્ષિત ક્ષેત્રને ઘેરાબંધી કરવામાં આવી. ત્યારબાદ ક્ષતિગ્રસ્ત સ્તંભો, શીર્ષ ભાગો, બ્રેકેટ વગેરેને દૂર કરીને નવા પથ્થરોને મૂળ આકારમાં કંડારીને તેમની જગ્યાએ લગાવવામાં આવ્યા. સભામંડપ અને નૃત્યમંડપને નવા સજાવટી પથ્થરોથી સુસજ્જિત કરવામાં આવ્યા અને ગુમ થયેલા ગુંબજો તથા છતોને મૂળ રૂપમાં પુનઃનિર્મિત કરવામાં આવ્યા. આ જ પ્રકારે જ્યાં-જ્યાં કક્ષાસન પથ્થર (બેઠકના ચોકઠાઓ) ગાયબ અથવા ક્ષતિગ્રસ્ત હતા, ત્યાં નવા પથ્થરના ચોકઠાઓ લગાવવામાં આવ્યા. નૃત્યમંડપને પડેલા છજ્જાના સ્થાન પર નવો છજ્જો પ્રદાન કરવામાં આવ્યો. ઉભરેલી પથ્થરની દીવાલોને હટાવીને પુનઃ મૂળ ઢબે જમાવવામાં આવી. તોરણની ગુમ થયેલી પથ્થરની દીવાલોને પણ મૂળ ડિઝાઇન અનુસાર નવા કંડારેલા પથ્થરોથી પુનઃનિર્મિત કરવામાં આવી.

મંદિરના દક્ષિણ-પૂર્વી ભાગનો બાહ્ય મંચ આંશિક રીતે નષ્ટ થયો હતો, જોકે તેના કેટલાક નિશાન અત્યારે પણ દેખાતા હતા, જ્યારે ઉત્તરી દિશામાં મંચ સુરક્ષિત હતો. મંચનો આ અભાવ મંદિર પરિસરની ભવ્યતા પર પ્રતિકૂળ પ્રભાવ પાડી રહ્યો હતો. મંદિર સુધી પહોંચવા માટે યોગ્ય સીડીઓ પણ નહોતી. તેથી ગુમ થયેલી બાહ્ય વેદી અને સીડીઓ માટે પથ્થર મૂળ નમૂના અનુસાર મંગાવ્યા, કંડાર્યા અને લગાવ્યા. બાહ્ય વેદીના બે પડો મૂળ ડિઝાઇનને અનુરૂપ પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવ્યા.

મૂળભૂત સુવિધાઓ

પર્યટકોની સુરક્ષા માટે સૂર્ય કુંડની ચારે બાજુ લાકડાની આડ લગાવવામાં આવી છે. મૂર્તિઓને માનવજનિત ક્ષતિથી બચાવવા માટે મુખ્ય મંદિરની ચારે બાજુ પણ આડ લગાવવામાં આવી છે. વિશેષ રીતે સક્ષમ વ્યક્તિઓ માટે રેમ્પ અને વ્હીલચેરની સુવિધા ઉપલબ્ધ કરવામાં આવી છે. સ્મારક પરિસરમાં પીવાનું પાણી અને શૌચાલયની સુવિધાઓ પણ ઉપલબ્ધ છે.

મૂર્તિશાળા

સ્મારક પરિસરની અંદર એક મૂર્તિશાળા સ્થિત છે, જેમાં લગભગ 300 મૂર્તિઓ અને સ્થાપત્ય ખંડ સંરક્ષિત છે. આ મૂર્તિઓ અને ખંડ સ્મારકની અંદર તથા તેની આસપાસના વિસ્તારોમાંથી પ્રાપ્ત કરવામાં આવ્યા છે.

Virtual Tour of Sun Temple, Modhera